Në brigjet e Ulqinit, aty ku gurët e kalasë përplasen me kripën e erës dhe zërin e valëve, jeton një traditë shekullore që nuk shuhet kurrë: ajo e detarëve ulqinakë. Qyteti është lindur dhe rritur me detin, dhe çdo brez ka trashëguar jo vetëm zanatin e lundrimit, por edhe shpirtin e tij të trazuar e të lirë.

Detarët e Ulqinit kanë qenë dikur të njohur në të gjithë Detin Adriatik e më gjerë. Ata kanë përballuar stuhi, kanë përshkuar brigje të largëta dhe kanë sjellë në shtëpi rrëfime që sot tingëllojnë si legjenda. Trimëria e tyre nuk matet vetëm me udhëtimet e gjata, por me mënyrën se si e lexonin detin — si një mik të rrezikshëm, por të domosdoshëm. Në fund të viteve ’80, pata fatin të realizoj një intervistë me kapedanin e njohur ulqinak, Caf Smajlaga, një burrë i thinjur nga koha dhe nga kripa e detit. Ai më foli gjatë për lundrimet e tij — për netët pa gjumë, për horizontin që nuk mbaronte kurrë dhe për atë që ai e quante “truma e detit”, një lëkundje e brendshme që të kaplon edhe kur nuk je më në bord. “Truma nuk ndalet lehtë,” më tha ai, “ajo të ndjek edhe në tokë, por deti vetë të mëson si ta qetësosh — duke e pranuar.” Ai më tregoi edhe për kandilat e detit — krijesa të brishta e të ndritshme që lundrojnë si fantazma nën sipërfaqe. I përshkruante me një dashuri të veçantë, si një mister që vetëm detarët mund ta kuptojnë. “Janë si kujtimet,” tha ai, “të bukura, por ndonjëherë të djegin.” Edhe pse kishte kaluar të shtatëdhjetat, malli për detin nuk e kishte lënë kurrë. Çdo ditë dilte para shtëpisë në kala, ndizte një cigare dhe qëndronte gjatë duke parë valët. Nuk fliste shumë, por në sytë e tij lexohej gjithçka: një jetë e tërë në det, një dashuri që nuk plaket. Në Ulqin, deti nuk ka qenë kurrë vetëm ujë. Kur detarët ishin larg dhe dallgët bëheshin të egra, njerëzit e shtëpisë kryenin rite të ndryshme për ta qetësuar atë — lutje, ndezje qirinjsh dhe zakone të vjetra që lidhin njeriun me natyrën në mënyrë të thellë. Ishte një mënyrë për të mbajtur lidhjen me ata që ishin larg dhe për të kërkuar mëshirë nga deti i paparashikueshëm.

Sot, edhe pse koha ka ndryshuar shumëçka, fryma e atyre detarëve ende ndihet. Ajo jeton në rrëfime, në erën e kripur dhe në shikimet që humbasin drejt horizontit. Sepse në Ulqin, deti nuk harrohet kurrë — ai mbetet gjithmonë pjesë e shpirtit.